Axtar

Mete Türksoy

Münaqişələrin təbiəti, etnik və mədəni münaqişələr.

Giriş

Etnoslararası fərqliliklər münaqişə səbəbi kimi.

Bildiyimiz kimi bugünkü insan növ olaraq Homo-sapiens adlanır. Bizlər neandertal və digər insan növ-qruplarından olan müəyyən nisbətdəki qohumluqlarımızı nəzərə almasaq aşağı-yuxarı hamımız eyni növdənik. Ancaq hər şey bununla bitmir, belə ki, biz eyni növdən olsaq da alt-qruplara bölünmüşük. Bu bölgü sosial-coğrafi bölgü adlana bilər. Bioloji bölgü ona görə adlana bilməz ki, təbii müstəvidə biz homo-sapeins fərdləriyik. Ancaq bizim ibtidai dövrdən bəri insanların formalaşması mərhələsi boyunca müxtəlif coğrafiyalarda, müxtəlif insan qruplarında, kollektiv birliklərdə yaşamağımız bizi bir birimizdən fərqləndirəcək bəzi özəlliklər qazandırmışdır. Məsələn, siz nə qədər özünüzü bir fransızla eyniləşdirmək istəsniz də bu tam-tamına mümkün deyildir. Çünki sənin fərd olaraq etnopsixoloji kimliyin, varlığın onunla xeyli dərəcədə fərqlənir və təkcə filoloji fərqlilik deyil eynən də psixoloji fərqlər də özünü göstərir. Bundan əlavə biz həm də sosioloji, coğrafi fərqləri də qeyd edə bilərik ki, bu da insan qruplarını bir birindən fərqləndirən amillər kimi xarakterizə edilə bilər. Məsələn antropoliji quruluş olaraq siz (məsələn azərbaycan türkü) skandinavla eyni ola bilməzsiniz. Bu sosioloji olaraq da eyni xarakteristikanı paylaşır. Bu o səbəbdəndir ki, biz ümumi müstəvidə Yer kürəsində yaşasaq da alt-müstəvi olaraq müxtəlif coğrafi ərazilərdə yaşamışıq. Buna görə də ümumi antropoliji quruluş olaraq homo-sapiens olsaq da, alt-quruluş olaraq müxtəlif etno-quruluşlara bölünmüşük. Sosial şərtlərdəki müxtəliflik də bizim sosial-psixoloji kimliyimizdə müəyyən fərqlər yaratmışdır. Məsələn, bir slavyan ilə anqlo-sakson arasındakı təfəkkür perpspektivləri arasında önəmli fərqlər mövcuddur. Bu fərqlər onların dünyanı dərk etməsində, hadisələrə refleksiylarında, qurduqları dövlətlərin işləmə mexanizmlərində, bir sözlə bütün sosial müstəvilərdə özünü göstərməkdədir. Yuxarıda qeyd etdiyimiz filoloji fərqlər də əsas fərqləndirici xüsusiyyətlərdən biridir. Məsələn, dil qruplarını sosial-fəlsəfi təhlilini aparsaq görəcəyik ki, A adlı dil qrupunda yaxud A adlı etnosun dilindəki frazeloji birləşmələr, qrammatik quruluş B adlı qrupdan önəmli dərəcədə fərqlənir. Burada əsas olan leksikoloji fərqlər deyil, məhz frazeoloji birləşmələr, qrammatik quruluş daha önəmlidir. Bir çox psixoanilitiklərin də qeyd etdiyi kimi dil şüurun inkasıdır. Şüurа qаrşı münаsibətdə dilin birinci funksiyаsındаn onun ikinci funksiyаsı meydаnа çıxır: dil şüurun ifаdə vаsitəsidir. Cəmiyyət аyrı-аyrı fərdlərin toplusundan ibаrətdir və bu toplu cəmiyyətin şüurunu əmələ gətirir. Cəmiyyətin şüurunun məzmunu həmin cəmiyyətin dili, dаhа dəqiq desək, leksikа və dilin qrаmmаtik quruluşu vаsitəsilə təsbit və ifаdə edilir.Və antropoloq və etnoqrafların da qeyd etdiyi məsələ budur ki, etnoslararası sosial-psixoloji fərqlər şüur müstəvisində də özünü göstərir.

Etnoslararası fərqləri anlamaq, təhlil etmək bizə nə verə bilər ?

Bu bizə etnosların pisoxoloji xüsusiyyətlərini anlayaraq mövcud dönəmdə millətlər arası inteqrasiya prosesini düzgün qiymətləndirməyə, yönətməyə imkan verə bilər. Həmçinin etnik münaqişələrin və digər etnoloji problemlərin həll edilməsinə etnopsixoloji amilləri nəzərə alaraq daha effektiv konstruktiv yöntəm hazırlanmasına da tövhə verə bilər. Həmçinin müasir siyasi sistemlərin tətbiqinində mövcud etnik xarakterləri nəzərə alaraq təşkil edilməsində də yardımçı ola bilər.

Münaqişələrin təbiəti

 

Konfilikt nədir ? – Münaqişə minumum iki tərəf arasında var olan ziddiyyətin aktivləşmiş, aktlaşmış halıdır. Yəni, münaqişə minimum iki nəfərin maraqlarının ziddiyyətindən doğur.

Bildiyimiz kimi insan sosial varlıq olsa da onun fərdi tərəfi də mövcuddur və bu insanın instinklərinin təzahürüdür. Məsələn, biz ən yaxşı yeməyi, ən yaxşı maşını, ən çox pulu, ən sağlam bədəni istəyirik, məhz bunlar bizim instinktiv istəklərimizdir. Deyə bilərsiz ki, pulun instinktiv istəklə nə əlaqəsi, amma bunu nəzərə alın ki, burada pul vasitədir,amma onun istifadəsi instintkivdir istəklərin ödənməsinə şərait yaradır. Qeyd edək ki, insanın fərd olaraq fərdi müstəvidəki xarakteristikaları onlardan(fərdlərdən) ibarət olan toplumda özünü göstərir və bu toplum xarakteristikasını təşkil edir. Bu səbəbdəndir ki? Bir toplumun da istəkləri, maraqları olur. Bəzən toplum ya fərd özünü müəyyən ideologiya/nəzəri kimliklə identifikasiya etdikdə də münaqişə tərəfi ola bilir. Münaqişələr yalnız və yalnız rəqabət mühitində mövcuddur. Bildiyimiz kimi təbiət də rəqabətdən ibarətdir. Bütün canlı orqanizmalar bir biri ilə rəqabətdə, mübarizədə və münaqişədədirlər. Canlıların başlıca instinki sağ qalmaq instinkidir. Sağ qalmaq isə təbiətdən müəyyən resusrları tükətməklə mümkün olur və bu tükətmə prosesi  digər canlıların (əsasən növdaxili) həmin resursu tükətməsini məhdudlaşdırır, beləliklə də məhdud resurslar üzərində sağ qalmaq mübarizəsi/münaqişəsi yaranır. Bu canlılarda digər əsas instink olan çoxalma/seks instinki uğunda da baş verməkdədir. Belə ki, biz bilirik ki, seks canlı aləmdə sırf çoxalma, öz DNT-ni ötürmə vasitəsidir. Bu ötürmə prosesində əks cins resurs rolunu oynayır. Belə olduqda çox zaman iki erkək canlı arasında(məsələn şirlər) rəqabət, konfilkt yaranır, güclü olanın qalibiyyəti ilə yekunlaşan bu proses də məhz münaqişələrin təbiətini haradan necə qaynaqlandığını göstərən lazımlı örnəklərdən biridir. Demək münaqişələr resursların məhduduğundan doğan prosessdir. Bunlardan başqa digər formada da təzahür edən münqaişə tipi var bu da özünü identifikasiya müstəvisində göstərir. Amma bu da mahiyyəti etibari ilə sağ qalmaq münaqişəsinin ekvivalentidir. Çünki siz müəyyən kimliklə (dini, ideoloji və s) öz kimliyinizi identikləşdirdik də digər identifikasiya örnəklərini öz kimliyinizə qarşı təhdid sayırsız və bu təhdid sağ qalmaq instinkinizi tətikləyərək sizi münaqişə vəziyyətinə salır.

Bundan başqa bir sıra mütəfəkkirlər də münaqişələr haqqında fikirlər söyləmişlər. Bunlardan ən önəmlilərindən biri Herpebt Spenser olmuşdur o deyirdi: “Spenser göstərirdi ki, yaşamaq uğrunda mübarizə, fərdlər və qruplar arasında münaqişələr cəmiyyətdə tarazılığa təkan verir.Bu sosial həyatı bioloji qanunauyğunluqlarla izah etməyə imkan verir.[1] L.Kozerin “pozitiv-funksional münaqişə nəzəriyyəsi 1956-ci ildə Amerika sosioloqu L. Kozerin« Sosial münaqişənin funksiyaları əsərinin iş izahı  müasir Q’rb münaqişə sosiologiyasının təməlini qoymuşdur. L.Kozer “pozitiv-funksional münaqişə konsepsiyasında sosial sisteməarin dayanıqliğının təmin edilməsində münaqişələrin müsbət rolunu asırıştırmış Kozer Veber və Zimmelin münaqişənin ümumiliyi va dünyəviliyi haqqında ideyalarını inkişaf etdirərək, göstərirdi ki, münaqişəli münasibətləri olmayan sosial qruplar mövcud deyildir və mövcud ola bilməz. Bu nəzəriyyədə münaqişə dəyərlər va sosial statü, hakimiyyat va kifayət etməyən maddi va mənəvi resurslar uğrunda mübarizə kimi nəzərdan keçirilir.Bu mübarizədə tərəflərin

Məqsədlərini rəqibin zərərsizləşdirilməsi, ona ziyan vurulması, yaxud onun məhvi təşkil edir. Kozerin fikrincə, sosial qruplar va ay ayrı fərdlər mövcud maddi sərvətlarin yenidən bölüşdürülmesi va hakimiyyat uğrunda mübariza pozitiv funksiyalari yerinə yetirir. Birincisi, basa çatmis münaqişə iştirakçıları arasında gərginliyi sakitlayşdirməklə va mənfi emosiyaları Üzə çıxarmaqla münaqişə tərəfləri arasında qarşılığı münasibətlərı sazlamağa, yəni onlari ilkin vəziyyətə qayıtmağa imkan verir. İkinci münaqişəli fəaliyyətin gedişatında insanlar bir-birlərini daha yaxşı tanıyırlar, çünki münaqişə sınaq funksiyasını yerinə yetirir. Münaqişənin zərərlərini qarşılqlı dərketmə gələcək əməkdaşlığa təkan verir.  L. Kozer birləşməsində xarici təsirləri bir mənalı qarşılamır. O deyir qrup mütəşəkkil olarsa xarici təhlükə onları həmrəy edər amma qrup daxili müəşəkkilik zəifsə və təhlükə qrupun bir hissəni təhdid edirsə bu zaman birlik çox güman olmayacaqdır.[2]

 

Etno münaqişələr və onların səbələri

Bildiyimiz kimi münaqişələrin bir neçə növü var.Məsələn,dini, etnik, siyasi, qrup,fərdi  münaqişələr örnək göstərilə bilər.Bütün bu münaqişə kateqoriyalarını birləşdirən cəhət yuxarıda qeyd etdiyimiz “münaqişənin təbiəti” faktorudur. Belə ki, bu kateqoriyalar arasındakı münaqişələr də maraq və ehtiyacaların qarşılıqlı ziddiyyətindən doğur.Ən geniş yayılmış münaqişə tipi etnik münaqişələrdir.Bu münaqişə tipinin spesifikliyi ondan ibarətdir ki,təkcə günümüzdə yox, tarixin bütün dövrlərində bu tip münaqişələrə rast gəlinir.Etnik münaqişələrin ibtidai, primitiv forması qəbilələrarası və yaxud tayfalararası münaqişələr idi.Zamanla sosial təsisatların mürəkləbləşməsi nəticəsində bu kimi primitiv münaqişələr, milli-etnik münaqişələrə transformasiya olmuşdur.Milli etnik münaqişələr, əsasən imperiyalar zamanında özünü siyasi arenada elə də aktiv biruzə vermirdi.Çünki struktual təsir olaraq imperiya və imperial kimlik bunun qarşısını alırdı. Məsələn ,Roma imperiyasının sərhədləri daxilində müxtəlif etniklər mövcud idi.Lakin imperiya idarəediciləri bu kimi etniklərarası münaqişələrin qarşısını almaq və onları bir-birinə inteqrasiya etdirmək üçün “romalı”  üstkimliyini düşünmüşdülər.Bu üstkimlik digər etnik kimlikləri- altkimlikləri vahid ad altında birləşdirirdi və onların özlərini “romalı” olaraq digər etniklərlə birlikdə vahid kimliyə inteqrasiya edərək vahid identifikasiyada birləşmələrinə şərait yaradırdı.Bunun həm də sosial-siyasi bazası mövcud idi. Çünki Roma həm xarici siyasi arenada , həm də öz vətəndaşları üzərində öz “soft power”ini effektiv şəkildə  istifadə edə bilirdi.Məsələn, bir fərd etnik kimliyindən asılı olmayaraq, Romanın ucqar sərhədlərində yaşasa da belə özünün romalı olması ilə fəxr edirdi.Çünki Roma imperiyası romalı kimliyinin alt sosial bazasını tam doldura bilmişdi.Çünki sən roma vətəndaşısansa , digər ölkələr Romanın hərbi gücündən ehtiyatlanaraq sənə hörmət edirdilər.Bu haqda Brejeniski  “Şahmat Taxtası” əsərində qeyd etmişdi.[3] Biz buna ekvivalent olaraq hazırki Avropa Birliyini  və avropalı kimliyini göstərə bilərik.Çünki biz baxdığımız zaman görəcəyik  ki, bir çox ölkələr öz suverenliklərinin məhdudlaşdırılmasına rəğmən, Avropa birliyinə qəbul olunmalarını arzulayırlar.Həmçinin onların vətəndaşları da öz etnik kimliklərini bir qırağa qoyaraq, avropalı kimliyini əldə etmənin coşğulu tərəfdarlarıdırlar. Lakin Vestfalia sülhündən sonra “millət-dövlətlərin” yaranmasıyla bu prosess tamam başqa istiqamətdə inkişaf etməyə başladı.  Millət dövlətlərin baza kimliyini bildiyimiz kimi millət anlayışı təşkil edirdi. İndi yaranmış millət dövlətlərdə bu alqı daha da inkişaf etməyə başladı. Bu tipli dövlətlər daxilində yaşayan millətlər özlərini müxtəlif kimliklərlə identikləşdirdilər. Həmçinin imperiyaların dağılması onun sərhədləri daxilində yaşayan etniklərin ərazi iddialarını qızşdırdı. Məsələn Yuqoslaviyanın dağılması nəticəsində müsəlman bosniyalılar və serblər arasında olan münaqişəni və xorvatların müstəlqillik uğrunda mübarizəsini misal göstərmək olar. Bundan başqa SSRİ dağıldığı zaman Ermənistan və Azəbaycan arasında baş verən Dağlıq Qarabağ münaqişəsi də örnək göstərilə bilər. Hal-hazırda baş verən İsrail Fələstin münaqişəsi də özünün mədəni tərəfi ilə etnik tərəfindən ibarətdir. Bu halların baş verməsi məhz millət-dövlətlərin və onun lokomotiv ideya qaynağı olan millətçilik ideologiyasının yayılması ilə təşəkkül tapmışdır. Məsələn Dağlıq Qarabağ münaqişəsi sırf etnik münaqişədir. Dağlıq Qarabağa köçürülən, orada məskunlaşan ermənilər milli-dövlətlərin yaranmasıyla ərazi iddialaında aktiv şəkildə iştiriak etmişlər. Çünki bir zamanlar sovet vətəndaşı olan ermənilər artıq özlərini əsl kimlikləri-erməni kimliyi ilə identikləşdirməyə başlamışdılar. Artıq erməni kimliyinin mövcudiyyəti məhz erməni dövlətinin varlığı ilə mümkün ola bilərdi. Bu  varlıq isə yalnız müəyyən ərazilərin mənimsənilməsi ilə şərtlənirdi. Yuxarıda qeyd etiyimiz məsələyə qayıdarsaq məhz əsas aparıcı motiv resursların məhdudluğu məsələsi idi. Çünki bir millətin öz müqəddəratını təyinetməsi, yaşamını və rifahını sürdürməsi üçün ərazi vahidinin olması labüddür.Civil War - Battle of Atlanta

Mədəni münaqişələr

Mədəni münaqişələr də etnik münaqişələr kimi münaqişələr arasında ən təhlükəlilərindən və kütləvilərindəndir. Mədəni münaqişələr içində ən geniş yayılmışı dinlər arası münaqişələrdir. Buna misal olaraq İslam və Xristianlıq arasındakı münaqişələr ən ciddilərindəndir. Bundan başqa toplum daxilində olan mühafizəkarlar və yenilikçilər arasındakı münaqişələr də mövcuddur. Konservantlar adətlərin dəyərlərin dəyişilməsini qəti sürətdə istəmirlər, buna baxmyaraq liberallar isə dəyərlərin dəyişilməsini mütləq sayır və əksinə dəyişilməyən dəyərlərin cəmiyyətdə yozlaşma yartmasını vurğulayırlar. Beləki əxlaqi dəyərlərdə baş verməyən dəyişmələr zamanla psevdo-əxlaq halını alır,yəni əxlaqın imitasiyası, saxtalığı. Məsələn, cinsi azadlıqların olmaması zamanla fərdlərin öz cinsi ehtiyaclarını gizlinlərdə ödəməyə sövq edir. Buda cəmiyyətdə saxtalıq ikiüzlülük kimi xoşagəlməz hallara yol açır. Ona görə də liberallar dəyərlərin zamana uyğun olaraq təkmilləşməsinin tərəfdarıdırlar. Dini münaqişələr isə ona görə mövcuddur ki, bu qrup psixologiyasından qaynaqlanır. Belə ki, özünü müəyyən dinlə identikləşdirən toplum digər dinlə identifikasiya olunan toplumu özünə təhdid rəqib sayır. Digər məsələ dünyəvi dinlərdən başqa milli dinlər də mövcuddur ki, bu dinlər konseptual formada aid olduğu millətin əxlaqi dünyagörüşünü özündə ehtiva edir qısaca milləti millət edən spesifik xassələri özündə daşıyır beləliklə o dinin itirilməsi həmən milləti millət edən xarakteristikaların itirilməsiylə nəticələndiyi üçün toplum bunu özünətəhdid kimi alqılayır. Ona görə də mübarizədə, mühafizəkar mövqedə olur..

Nəticə

Biz nəticə olaraq bunu qeyd etməliyik ki,bütün bu münaqişələr əslində realist nəzəriyyəçilərin də dediyi kimi nə pisdir, nə də yaxşı, sadəcə olmalı olandır. Bu təbiətin qayəsidir. Əbədi münaqişə və ya əbədi sülh,stabillik mövcud deyildir. Təbiətin canlılığı dialektik nəzəriyyə ilə izah edilə bilər. Belə ki, həyatda olan hər bir şey dualistik yapıya sahibdir. Və bu dualizmarası ziddiyətlər məhz həyatı var edən, dinamik inkişafa irəli aparan motivdir. Müharibələr olmadan sülhün və konsensusun dəyəri bilinməz, arada olan ziddiyətlər həll edilməz. Siz əgər tarixə nəzər salsanız görərsiniz ki, 20-ci əsrdə iki böyük dünya müharibəsi oldu (əvvəlləri hələ qeyd etmirəm) və məhz bu müharibələrdən sonra insanlar, həqiqətən, oturub sülh haqqında sülh quruculuğu haqqında ciddi ciddi düşünməyə başladılar. Belə ki, bildiyiniz kimi birinci dünya müharibəsindən sonra “Millətlər Cəmiyyəti” yaradıldı, onun da uğursuzluğu təkmilləşməmiş və praktikada olmaması yenidən müharibəni gətirdi və bu dəfə isə daha uzun vədədə sülhün quruculuğu baş verdi və bu BMT sayəsində oldu. Düzdür, yenədə BMT yaranandan bəri də müəyyən müharibələr baş verməkdədir, lakin dünya müharibəsinin önü alınmışdır. Demək, həm də müharibə sülhün təminatçısıdır. Münaqişələr, ziddiyətlər sosium və dövlətlərarası dialoqların məcburiliyini şərtləndirən bir vasitədir. Münaqişələr təbii prosess olduğundan onun qarşısının alınması mümkün deyil. O, müxtəlif formalarda, müstəvilərdə özünü göstərəcək, sadəcə biz daha həssas və adekvat yanaşaraq münaqişə səbəblərinin çözülməsinə, dialoqların uğurlu nəticə verməsinə yardım edə bilərik.

[1] Konfilkttologiya (http://static.bsu.az/w23/konfliktologiya_az_523984.pdf) səh: 17

[2] Konfiliktologiya səh: 20

[3] Brejenski – Şahmat taxtası

Advertisements

Bayramların millətləşmədəki rolu. Milli bayramların fiaskosu.

Bayramlar, mərasimlər bir kütlənin toplumlaşması, xalq olması üçün çox vacibdir. Bütün milli dövlətlərdə milli-vətənpərvər bayramlar mövcuddur. Bu bayramlar həm də dövlətin və millətin həyatında önəmli rol oynamış hadisələri günləri simvolikləşdirərək, rituallaşdıraraq canlı tutmağa yardım edir. Məsələn, ABŞ-ın İstiqlaliyyət günü də bu qəbildəndir. Bu gün ABŞ-ı ABŞ edən spesifikləşdirən mahiyyətin ritualizasiyasıdır. Vətəndaşlar “bu gün” vasitəsi ilə vətəndaş kimliklərini ideoloji kimliklə identikləşdirirlər.

Bu səbəbdəndir ki, milli-dövlətllərin ideoloji təşkilatların ən çox istifadə etdiyi maniulyasiya aləti də bu tipli bayramlardır. Bu kütlə manipulyasiyası mən deyərdim dinlərdən bizə miras qalmışdır. Dini kütlələri də birlik etməıyin, ekstaz vəziyyətinə gətirməyin ən optimal yolu bayramlar, mərasimlərdir. Dövlətlər də insanları bu tip bayamlarla manipulyasiya edirlər Məsələn aprel hadisələrini də simvolikləşdirmək üçün müəyyən addımların atılması da bu qəbildəndir, təbii burada manipulyasiya dediyimiz zaman bunun tamamən mənfi anlamda anlaşılmaması gərək, çünki dövlət və vətəndaş arasındakı qarşılqlı münasibətləri dərininə incələyəndə bu halların sadəcə zərurət olduğunu görmək olur.

Ancaq bu bayramların görüntü olaraq deyil, həqiqətən, bir mexanizmə kimi çalışmasına nəzarət etmək lazımdır. Məsələn, bizim Milli birlik günümüz olan Həmrəylik bayramımız nə dərəcədə bizi birliketmə iqtidarındadır ? Yaxud, 28 may ? Bəlkə 9 noyabr ? Ümumən, bayramlar həddindən artıq çox oldub və daxili plazma boş olduqda effektsiz olur. Bayram mərasizmləri əsasən zəngin aktiv hərəkətlərlə(rəqslər oyunlar və s) musiqi ilə insnaları əlaqə yaratmağa vadar edəcək quruluş ilə formalaşdırılmalıdır. Passiv bayram mərasimləri insanları toplumllaşdırmağa sövq edə bilməz. Bundan əlavə bayram mərasimlərindəki proseslərin mahiyyəti dərk edilməlidir, kor koranə qəlib kimi həyata keçirilməməlidir bu da effektsizlik yaradır. Bəli bayram mərasimləri irasional tərəfimizə nüfuz etmək üçündür, amma bu nüfuz yalnız rasional tərəfin aktiv olması ilə mümkündür.

 

Məsələn, yoxsulluq və hər cür ədalətsizlik altında yaşayaraq dövlətə nifrət edən vətəndaşın gözünə yuxarıda sadalanan bayramlarmı görünər ? Buna görə də bayramlar maksimum azaldılmalıdır, yalnız önəmlilər saxlanılmalıdır və bayramların daxili mahiyyətinə uyğun vətəndaşlara yönəlik sosial siyasət aparılmalıdır. Yoxsulluq ucbatından bir-birini yeməyə hazır olan vətəndaşlardan milli birlik- həmrəylik bayramı “düzəldəmməzsən”.

Related image

Kişi idarəetməsi və liderlik ehtirası

Kişi(erkək) hakimiyyət simvoludur. Məhz bu baxımdan testestron hormonu hakimiyyət, liderlik, dominantlıq hormonu adlana bilər. Biz, erkəklərin təbiətdəki konkret aktlarına baxsaq, onlardakı bu idarəedicilik ehtirasını görə bilərik.

Bu baxımdan, kişilər də erkək cinsli bir varlıq olduqlarından bu fundamental məsələlər onlarda da özünü göstərir. Təbii, insan tək instinktiv/bioloji yox, həm də sosial/psixoloji varlıq olduğundan, cəmiyyətlər arası kültürəl düşüncə fərqindən asılı olaraq bu məsələlər dəyişimə uğrayır.

Amma hansı formada, yaxud hansı dərəcədə olmasından asılı olmadan bu fundamental prinsiplər hər zaman aktiv formada və müxtəlif pozisiyalarda özünü biruzə verir. Məhz kişi ona görə də qadınını idarəetməyə qalxır və elə bu səbəbdən də kişi qadının iqtisadi azadlığına, yaxud onun özündən daha çox qazanc əldə etməsinə qısqanclıqla yanaşır. Çünki bu kişini erkək edən fundamental aktlarının önünü kəsən əsas maneədir.

Məsələn, qadınlar deyirlər ki, kişiləri biz idarə edirik, yönləndiririk.Sözün ilkin formasında haqlıdırlar, amma kontekstin fonunda bu heçdə belə deyil. Gəlin kontekstə baxaq. Kişi qadın qarşısında zəifdir, belə ki, kişi bir qadına görə bir çox şeydən vaz keçə, bir çox insanı öldürə bilər. Kişini isə buna sürükləyən əsas bioloji səbəb də məhz onun testestron hormonudur. Erkək seksual bir fiqur olaraq hər zaman “atack” pozisiyasında gözləməkdədir.Streit

Erkək ötürücüdür, qadın qəbuledici. Erkəyin cinsi orqanı da quruluş etibarı ilə daxiledici, ötürücü, müdaxiləedici, atack, hərəkət vəziyyətini yerinə yetirəcək formadadır. Seksual münasibətlər zamanı kişi prosesi yönləndirən fiqurdur. Sevişmə anında belə daha aktiv iştirakçı və istiqamətləndirici hərəkətlərdə olan kişidir. Cinslər arası digər prosesləri analiz etmək üçün məhz bu bioloji fundamental məsələyə baxmaq və onun üzərindən anolojilər qurmaq lazımdır. Çünki hər şey bu seksual münasibətin üzərindən inşaa edilir.

Bu baxımdan da hiyləgər qadınlar müəyyən məqsədə çatmaq müqabilində kişinin testestron hormonunu qıcıqlandıraraq öz bədənləri qarşılığında müəyyən hədəflərə ulaşırlar. Testestron hormonu kişini daha özgüvənli və “kişi xarakteristikası”dediyimiz formanın təşkil olmasında əsas rol oynayır. Testestron hormonu aşağı olan kişilər testestron hormonu normal olan kişilərlə eyni səviyyəyədə xarakter nümayiş etdirə bilmirlər. Hətta “alfa meymun” obrazı da məhz testestronun yüksək, yaxud normal olması təqdirində keçərlidir.

Bəzən biz görə bilərik ki, qadınlar da kişi kimi hərəkətlər edir, davranışlar istəklər sərgiləyir, yaxud onun səs tonu kişisayaqdır. Bu da məhz o qadında olan testestron hormonunun normadan artıq olmasından qaynaqlanır. Məhz  liderlik bacarığı olan qadınların xarakteristikalarına baxsaq bunu sezə bilərik.

Yəni burada heç bir cinsin digərindən üstünlüyü vurğulanmır, sadəcə hormonlardan qaynaqlanan xarakteristikalar mövcud və kişi hormonal səbəbdən dolayı, idarəedici, müdaxiləedici, yönləndirici liderlik, dominantlıq mahiyyətindədir. Qısaca hər iki cinsin təbiətin biçdiyi müəyyən bir rolu var.

Kommunizmin struktural inikası, homo-soveticusun yaradılması

Bildiyimiz kimi ideyalar kütləni formalaşdıran əsas vasitələrdən biridir. İdeyaların xaotik və qaynar olduğu 20-ci əsr ərzində önəmli məqamları ilə seçilən bir ideya-dövlət formasiyası da Sovetlər olmuşdur. Bizi burada maraqlandıran və üstündə durmağımızı sövq edən ana fikir “kommunizm və sadəlik(bəsitlik) və sovet insanı olan homo-soveticusun yaradılmasıdır”. Beləliklə, biz ilkin olaraq “kommunizm və sadəlik” fikrini ələ alaq.

Məsələn, biz bütün sovet istehsal məhsullarına baxsaq, orada bizi qəribə bir auraya bürüyən sadəlik(bəsitlik) tendensiyasını görə bilərik. Misal üçün, biz bu gün də belə, sovet istehsalı olan metro qatarlara baxdığımız zaman onların dizaynındakı o sadəliyi sezə bilərik. Belə ki, bu qatarların rəng seçimlərinin solğun və monoton formada olması, qatarların və onların daxilindəki əşyaların dizaynındakı quruluş bəsitliyi, ehtişamlı olmayan görünüşdəki oturacaqlar və s. Eyni zamanda sovetlərdə və ondan bəri istehsal edilən “jiquli” markalı maşınların dizaynları da “Qatar” məsələsindəki analoji halı təkrar edir. Sovet zamanı tikilən yaşayış binaları və dövlət binaları da standart və ehtişamlı olmayan bəsit memarlıq üslubunda özünü göstərir.

Məsələn biz yaşayış binası olaraq 5 mərtəbələrə və 9 mərtəbələrə baxsaq bunu aydın sezə bilərik. İstər binanın bloklarının quruluşu, liftin quruluşu, yaxud evlərin daxili quruluşu bunu inikia edir. Məsələn, istifadə edilən əşyaların bəsit (kvadrat, yaxud düzbucaqlı) formada olması da diqqəti cəlb edən əsas nüanslardandır. Ən əsas məsələ də əlbəttə yuxarıda da qeyd edildiyi kimi rəng seçimlərinin solğun, monoton olmasıdır. (əsasən də açıq solğun sarı rənglər, yaxud açıq göy rənglər üstünlük təşkil edir). İnsanların geyimləri də (yerli istehsaldırsa) öz bəsitlik və rəng solğunluğu ilə diqqəti cəlb edir. Bütün bu sovet istehsalı məhsullarına baxarkən, sanki cizgi filmi karikaturaları ilə assosativ bir bağlılıq yaranır.

Şəhər quruculuğu da əsasən (istisnaları çıxmaqla) bəsitlilik və sadəlik üzərində aparılmışdır. Bütün bu məsələləri ələ aldığımız zaman ortaya vacib bir sual çıxır. Bütün bunlar nəyə lazım idi ? Cavab isə budur Homo-soveticus adlandıracağımız sovet insanını yaratmağa.

Sovet insanı kimdir və onun xarakteristikaları nələrdir?

1436284544166450162_-pic905-895x505-61221

O, sadə olmalıdır, hər cür ehtişamlılıqdan uzaq bəsit bir ömür sürməlidir. Maddi dünyanın ehtişamları onu ilgiləndirməməlidir, çünki ideal insan(homo-soveticus) ehtişamdan, maddi olanın əsarətindən qaçaraq öz mənəvi dünyasının gözəllikləri ilə seçilməlidir. (Maraqlı paradokslu bir məqam da budur ki, kommunizm-sovetlər materializmi(maddəsəl varoluşu) qəbul edib əsas ana ideya etsələr də bir çox şərq asketik fəlsəfi təlimlərində rastlanan əsas anoloji halı–ehtişamdan uzaqlaşmanı önə sürmüşdür.)

Bütün bu yuxarıda sadaladıqlarımız  vahid ideyanın ideal tipini formalaşdırmaq üçün önə sürülən vasitələr olmuşdur. Məsələn, insanların kommunizmin sadəliyini andıran solğun rəngli, bəsit quruluşlu qatarlardan, maşınlardan və evlərdən istifadə etməsi onun altşüurunun yapılandırılması üçün düşünülmüş psixoloji oyun idi. İstər-istəməz onun psixikasına hopdurulan“kommunizm-sadəlik” ideyasının maddi olaraq əşyalarla assosasiya olması mütləq idi.

Əgər belə olmasaydı o zaman daxili və xarici aləmin tarazılaşmasında təzadlar yaranacaqdı. Çünki daxili aləm nə qədər sadə və bəsit isə xarici aləmin təzahürü olan əşyaların mürəkkəbliliyi və ehtişamı bu psixikanı alt-üst edəcəkdi və təzadlardan yaranan dərin kədər onları iztiraba boğacaqdı. İztirabın, xroniki depressiyanın isə zamanla aqressiyaya çevrilməsi ilə inqilab/üsyan baş qaldıracaqdı. Həm də sovetin insanlara daha az maddiyyatla yaşamağı  öyrətməsi əsas səbəblərdən idi.

Azərbaycanlının təfəkküründəki borcluluq travması

Bizim bütün sosial münasibətlərimiz ağa-kölə tabeçilik iyerarxiyası üzərində qurulub və bu da bizim azad şəxsiyyət olmağımıza əngəl yaradır. 

Biz doğulan andan bəri borclanmış fərdlərik. Borcluluq təfəkkürü cəmiyyətin primitiv və sonrakı Orta Əsrlər dövrünün məhsulu olaraq, hələ də günlük həyatımızda və sosial münasibətlərimizdəki dəyər kriteriyasını müəyyən eləməkdə mühüm rol oynayır. Bizim borcumuz var – anaya borc, ataya borc, vətənə borc, dövlətə borc, bizə təhsil verən müəllimə (amma verdiyi təhsil müqabilində maaş alan) borc, müdirə borcluluq hissi (halbuki öz əməyinin qarşılığını alsan da belə) tanrıya borc və s. 

Həyatımız sanki kreditə alınmış bir əşyanı(bəli, əşya, çünki bu durumda həyatımız adi bir əşyadan fərqlənmir) xatırladır, hansı ki, alınan(doğulan) gündən bəri, bizim borc sayğacımız aktivləşməyə başlayır. Bizim kimliyimizi müəyyən edən borclarımızdır. 

Məsələn, sən yaxşı övlad və insan kimliyini əldə etmək üçün valideynlərinin qarşılıqlı razılığı əsasında valideyn olmaq arzusunun bədəli olaraq, səni dünyaya gətirməklə borclandırdıqları borcu ödəməlisən. Sən qələt edərək bu torpaqda doğulub-böyüdüyün üçün də vətən borcunu ödəməlisən, çünki o olmasa, sən yəqin ki, hələ də ananın bətnində qalmışdın, amma bununla bitmir vətən borcunu sən tək hərb ilə deyil, hər gün ödəməyə məhkumsan. 

Vətən ikinci anadır, amma sən öz ananın qoynunda bir qarış yerə sığınmaq üçün min bir xərc çəkməlisən, torpaq almalısan, amma, halbuki, müharibədə sən həyatını riskə ataraq döyüşürdün, təbii-sərvətlərindən istifadə edirsən və bunun da borcunu ödəyirsən. Bu məqamda, ikinci ananı(vətəni) birinci ana ilə əvəzləsək, belə qəribə bir hal alınar. Sən ananın südüylə qidalandığın üçün ona aylıq pul verirsən və yaxud o, bir dəftərə qeyd edir və sən gələcəkdə “valideyn borcu” adlı ipoteka kreditini ödəməyə məhkum edilirsən. Bizlər o qədər sözəbaxan, başıaşağı(başıaşağı gəzib-dolanmaq bir dəyər sayılır)  fərdlər olaraq formalaşmışıq ki, biz qeyd-şərtsiz, sorğu-sualsız borclarımızı yerinə yetiririk. 

Biz, bu həyat bankının xalq olaraq ən yaxşı müştərisiyik. 

Bizim bitməyən borclarımızdan, hətta tanrıya da pay düşür. Axı o, əziyyət çəkib bizi yaradıb. Bir düşünün, bizi yaratmasa, görün necə də dəhşətli hal olardı – biz olmazdıq. Görün, necə böyük lütfkarlıq edib tanrı. İndi biz necə onun bu mükafatını qarşılıqsız qoyaq ki ?! 

Tanrımız da özümüz kimidir, bir bankın borcalma aparatı (kredit şöbəsi) təki bizi hər dəfəsində operatorları(peyğəmbərləri) vasitəsiylə təhdid edir, əgər borcumuzu qaytarmasaq, məhkəmədə (axirət dünyası) mühakimə edəcəyini, deyir. Əslində, elə bu 3 səmavi din deyildimi bizi borclu təfəkküründə formalaşdırıb, köləlik dünyasına daxil edən ?! 

Biz azad şəxsiyyət deyilik, biz orta əsr ibtidai təfəkkürün ağa-kölə münasibətlərindən qurtula bilməyən acizanə qullarıyıq. Bəli, biz quluq və bu həyatdakı ən ali təyinatımız da məhz elə qulluqdur. 

Təfəkkürümüzün qulluq(köləlik) qatlarını güzgü kimi əks etdirən dilimizin lüğət tərkibi də bunu aydınlatmaqdadır. Vətənə qulluq,dövlətə qulluq(xatırla: dövlət qulluqçusu statusu), valideynə qulluq, tanrıya qulluq. Mən sizə deyirəm, ey, əziz mötəbər, qulluqda ad çıxarmış xalqım, qul psixologiyası və prinsipləri üzərindən formalaşan fərd azad şəxsiyyət ola bilərmi, ümumən o, bir şəxsiyyət ola bilərmi ?! 

Şəxsiyyət olmaq, hələ-hələ azad şəxsiyyət olmaq üçün sənin bütün qulluqlardan, qul təfəkküründən  azad olmağın zəruruidir. Sən indi borcları xirtdəyinəcən yığılmış bir həyat bankının müştərisisən. Sənin azadlığın onların əlindədir, çünki sənin öz əlindəkilərini belə, onlar heç zaman sənin əldə etmədiyini anlatdı. Sən, heç zaman bilmədin ki, sən, həqiqətən, bunlara qadirsən,layiqsən. 

Sən, əldə etdiyin hər  uğurda bir dua yardımı, valideyn borcu, dövlət qulluğu gördün, sənin azadlığın sənin şəxsiyyətinin ruhu idi, amma indi o ruhun çox uzaqlarda, indi sən ruhu ölmüş, zombiyə çevrilmişbir “şəxsiyyətciksən.”

Qadınlar nə istəyir ?

Hər canlının instinkləri var və necəki, iki erkək canavar, aslan döyüşür dişi aslan, canavar baxır və qaliblə cütləşir. Dişiyə güclü olan, həyatda qalmağı bacaran təbii seçmə mexanizmində qalib olan erkək lazımdır. İbtidai vəhşi təbiətdə dişinin ehtiyacları, yaxud erkək seçmek kriteriyaları həmən erkəyin namizəd olan, digər erkəklər içindən vuruşaraq qalib çıxması və ov ovlamaqda bacarıqlı olması ilə əlaqəlidir.

Dişi gözləyir ki, hansı erkək onu qazanmaq şansını dəyərləndirəcək, övladının ehtiyaclarını təmin etməyə uyğun olduğunu göstərəcək (analıq instinki) və o, həmən erkəyi seçəcək. Bütün bunlar ibtidai insan sürülərində də vardı. Onlar ən yaxşı ov ovlayana “aşiq” olur, ən güclüyə meyil edirdiler. Qadın instinklərinin təbiəti birinə ehtiyac duymağa, arxalanmğa, söykənməyə meyillidir. Qadin həmişə güclü bir erkəyə ehtiyac duyub.

Bu güclülük kriteriyası dövrün tendensiyaları ilə təkamül keçirib. Məsələn: güc, bayaq dediyimiz kimi ibtidai şüurlu heyvanlarda ovlamaq, dalaşmaq idi, eynən ibtidai insanlarda da bele idi(indi də bəzən bəzi erkəklərin fiziki üstünlüklə özlərini dişiyə göstərmələri mövcud). İndi isə hər dövrün öz qanunauyğunluğu olduğu kimi indinin tendesiyası da puldur, çünki kapitalizm (pulizm) dövrüdür, indi gücün imitasiyası puldur.

Qadin ise güc xəstəsidir, cünki təbiətən zərifdir ve zərifliyi gücə həsəd aparır, çünki kainatda olan butun elektronlar, protonlar mənfi-müsbət olaraq bir-birin cəzb edir və mənfi müsbət yüklü qüvvələrin qarşılıqlı təsiri, əlaqəsi ilə kainatın mövcud olma potensiallığı baş vermişdir. Qadın da belə, özündə mənfi (yaxud müsbet ) olanların əksini kişidə gördüyü zaman bu onu cəzb edir.

Bu güc isə müxtəlif meyarlarla imitasiya olunub, hansı ki, bu güc sözünü pul, gözəllik, sosial status, yəni nüfuz, sanballı karyera ve s göstərmək olar, amma ilkin olaraq dəyişməyən bir şey var:

İnstinklerin təmini- yəni seks ve yaşam insinkləri.

İki başlıca instinkin təmini bu da baş verir pul(dövr şərtlərinə görə) və seks ilə.

Dəyişən sadəcə formalardır, amma mahiyyət eynidir. Ağ atlı oğlan olub, ağ Galenvagenli oğlan. Bizlər, amma ağ atlı oğlan deyib düşünürük ki, zamanə pisləşib, qızlar indi maşına, pula meyil edir, lakin demirik ki, ay bədbəxt xəyalpərəst, dövrün o zamankı tendensiyasına görə elə ağ Galenvagen  ağ at idi də.o-WOMEN-FRIENDS-facebook

Sosializm, Solidarizm və Kapitalizm analitik-fəlsəfi müqayisə

Sosializm

Sosializm nəzəriyyəsinin banisi Karl Marks hesab olunur. K.Marks dövlət daxili problemlərin siniflər arası ziddiyyətlərdən yarandığını qeyd edir və buna görə də o, bu problemlərin həlli yolu kimi sosializm(sosial rifah, sosial bərabərlik) nəzəriyyəsini təqdim edir. Sosializm ümumi rifaha əsaslanan nəzəriyyədir. Burada özəl mülkiyyət problem yaradıcı əsas faktor hesab olduğundan o rədd edilir. Belə ki, bütün mülkiyyət ümumi mülkiyyət sayılır. Ölkə resursları üzərində nəzarət dövlətin əlində cəmlənir. Özəl sahibkarlıq yoxdur, Azad Bazar İqtisadiyyatı yoxdur. Belə ki, iqtisadiyyat dövlətin nəzarətindədir. Bütün fabrik, zavodlar dövlət mülkü sayılır, siniflər arası fərqlər yox edilir.

Kapitalizm

Kapitalizm azad rəqabətə əsaslanan nəzəriyyədir. Bu nəzəriyyə təbii seçmə prinsiplərinə uyğun gəlir. Belə ki burada Azad Rəqabət var. Bu prinsip isə təbii seçmədə olduğu kimi güclünün qələbəsini dəstəkləyir və təmin edir. Əsas fəlsəfi mahiyyət budur: “Güclü olan zəiflər üzərində qalib və hökmrandır.” Yəni, təbii seçmə nəzəriyyəsinə görə mühitə uyğunlaşmanı uğurla başa vuran canlılar sağ qalır. (Burada güclülük təbii seçməyə uyğunlaşma, ona ayaquydurma kimi xarakterizə edilir).Burada da azad rəqabət(təbiət şərtlərinin imitasiyası) əsasında güclü  şirkətlər, korporasiyalar, digər şirkət və korporasiyalar üzərində qalib gəlir, onları “udurlar”.Bu azad rəqabət sistemi isə Azad Bazar sistemi ilə təşkil edilir. Özəl mülkiyyət fərdi azadlığın əsas predmeti, meyarı sayılır. Özəl sahibkarlıq isə dövlətin daha proqressiv olmasına zəmin yaradır. Həyat maddi nəsnə sayıldığından, maddi olanların ekvivalenti kimi “kapital” da əsas dəyər və meyar sayılır. Çünki Kapitalizm təbiətin imitasiyasıdır.

 

Solidarizm

Solidarizm nəzəriyyəsinin banisi Emile Durkheimdir. Solidarizm nəzəriyyəsi Sosializmə və Kapitalizmə alternativ bir nəzəriyyə kimi yaradılmışdır. Solidarizm siniflər arası rəqabəti rədd edirdi. Emile Durkheim Marksın “problemin səbəbi siniflər arası ziddiyyətlərdir” fikrini qəbul etmir. Kapitalistlərin də israrla önə sürdüyü “siniflər arası rəqabət inkişafa aparır” fikri ilə razılaşmır. Ümumən analiz etdiyimizdə görə bilərik ki, bu kimi ziddiyyətlər “milli birliyi” zədələyir, çünki insanların sosial problemləri nlar arasında fərdi mənafelərin yüksəlməsinə şərait və bu fərdi maraqlar sosial konfiliktə yol açır. Fərd özünü sosiumun bir parçası kimi hiss etmir. Ancaq solidaristlər sosializmin də dövləti inkişafdan saxladığını anlayır və buna görə də alternativ olaraq “orta yol”, “Qızıl Orta” prinsipini təqdim edirlər. “Qızıl Orta” hər zaman filosoflar tərəfindən ən optimal variant kimi realizə olunub. Buna Buddha, Aristotel əsas örnəklərdəndir. Solidarizm iqtidsadiyyata dövlətin müdaxiləsini qəbul edir. Bu müdaxilə bazarda yarana biləcək monopoliyaların, inhisarlaşmanın öncədən qarşısının alınması, xırda sahibkarların və əhalinin sosial təminatını və maraqlarını təmin  edilməsi naminədir. Solidarizm dini baxış yanaşmalarında sekulyarizmi müdafiə edir.  Bundan başqa o insan haqlarının təminatçısı kimi də çıxış edir. Hər bir insanın pulsuz təhsil almaq,  pulsuz səhiyyədən istifadə etmək, işləmək, hüququ var. Buna görə də Solidarizm hümanitar bir nəzəriyyə olduğundan bu haqları təmin edir. Ümumən aşağı və yuxarı, minimum və maksimumdur. Həyat isə nə mütləq minimum nə də mütləq maksimum olacaq qədər bir mütləqliyə sahib deyil. Həyatda mütləq həqiqət deyə bir şey yoxdur.

Nəticə

Kapitalizm aşırı fərdiyyətçi nəzəriyyədir. Aşırı fərdiyyətçilik isə sosial məsuliyyətlilik və sosium hissini öldürür, sosial parçalanmaya, deqredasiyaya yol açır. Bəli, kapitalizm təbii seçmə nəzəriyyəsinə əsaslanır, lakin insan ağlı bu nəzəriyyəyə qarşı çıxır (bu özü ayrıca bir mövzudur). Kapitalizmdə iqtisadiyyatdakı böhranlar tez-tez olur. Sosializm isə kapitalizmin tamamilə əks qütb nəzəriyyəsi olaraq aşırı kollektivisizmə əsaslanır.  Ümumi rifah naminə fərdlərin maraqlarını, mənafelərini tapdalayır. Fərdi inkişaf perspektivləri olmadığından toplumun ümumi motivasiyası aşağı olur. İqtisadiyyatda baş verə biləcək problemlər dövləti çökdürmək iqtidarındadır, çünki dövləti kritik  günlərdən çıxara biləcək alternativ bazar yoxdur. Yəni iqtisadiyyat vahid mərkəzlidir, mərkəz zədələndisə, çöküş qaçılmazdır, ancaq kapitalizmdə iqtisadiyyat çoxmərkəzli(plüralizm) olduğundan çöküş rahatlıqla baş vermir.  Bütün bunlara alternativ olaraq  Solidarizm ən optimal nəzəriyyədir. Çünki Solidarizm həm şəxsi, (unutmaq olmazki toplum əsas olsa da toplumu təşkil edən əsas özək fərdlərdir) həm toplum maraqlarını qoruduğundan, sosial, iqtisadi  böhranlar demək olar yaranmır. Ümumi fəlsəfi müddəalardan çıxış edərsək deyə bilərik ki, ən yaxşı nəsnə bütün nəsnələrin sintezindən yaranaraq ən yaxşıları özündə təcəssüm etdirən sintez nəsnədir. Solidarizm də Kapitalizm və Sosializmin ən yaxşı cəhətlərini özündə təzahür etdirən sintez nəzəriyyədir.CLASSES SOCIAIS

İnsan qətletməyə/öldürməyə meyilli canlıdır.

İnsan xarakterik olaraq qətl etməyə, digərlərini öldürməyə meyillidir.

Bugün, insanların digərini öldürməməsi ağılın empati quraraq özünü qoruması üçün hazırladığı “təbii hüquq və bu hüquqdan yaranan normativ hüquq” sisteminə görədir.Bu hüquqi normativlərə görə, bugün kimisə öldürmək cəza prosedurlarına məruz qalmağımıza səbəb olur.Amma insanlar bu öldürmək, məhv etmək instinklərini alternativ yolla ödəyirlər.

Bu yol isə müharibələrdir !

Müharibələrin normativlərə uyğun olması səbəbindən, müharibə əsnasında insanlar bacardığı qədər daha çox zorakılıqlara, vandalizmə, öldürməyə can atırlar.Bu onların instinktiv təbiətlərinin təzahürüdür.

Çünki sosial darvinizmə də əsasən hər bir canlı digər canlını məhv etməyə yönəlikdir, bir növ bunu spermaların qadın bətninə doğru radikal yarışmasında da görə bilərik, hansı ki, bu zaman, yalnız bir sperma hüceyrəsi sağ qalmaq şansını qazanır.

Dünya sisteminin faktiki şəraitində müharibələr yaxud müharibənin bir növü olan terrorizmlər qaçılmazdır. Ən yüksək inkişaf ibelə insanların bu instinklərini cilovlamır. Xoşbəxtlər ölkəsi sayılan Norveçdə belə insanlar bunun digər vasitələrini həyata keçirirlər bu da intihar, yəni öz-özünü öldürmədir. Burda da öldürmək aktı həyata keçirilir, sadəcə son gedişat kimi insan öz-özünə qəsd edir.

Bu insanın özünü disfunksional hiss etməsi ilə bağlıdır, çünki artıq o insanlar üçün hansısa çırpınacaq məqsəd qalmadığından, öz-özünü məhv etmə başlayır. Keçmişdə şəhər dövlətlər ya tayfalar bir-birlərin qırırdılar, sonra onlar birləşdi dövlətlər yarandı. İndi isə dövlətlər bir-birlərini qırmağa davam edirlər.

Ancaq Qalaktikamızda, ya ondan xaricdə bir düşmən tapıldığı zaman dünya insanları vahid “etnosa” dönüşəcək və vahid “Dünya Dövləti” də bərqərar olacaqdır. Bu da kütlələrin yaranma proseduruna uyğun formatda baş verəcək.French_bayonet_charge

Millətləri var edən simvollar və dəyərlər. Türk millətinin millətləşmə problemi.

Hər millətin onu təcəssüm etdirən bir simvolu, predmeti vardır. Bu simvol və predmet millətlərin yaşadığı coğrafi ərazinin fərqlilikləri ilə müəyyənləşir, assosasiya olur.(Çünki, müxtəlif ərazilərə görə müxtəlif nəsnələr toplumların həyatında önəmlilik daşıyır). Məsələn, Elias Canettinin qeyd etdiyi kimi isveçrəli üçün dağlar, ingilis üçün dəniz, holland üçün dənizin önünü kəsib ölkəni qoruyan dambalar, almanlar üçün meşə (həm də meşəni imitasiya edən ordu) misal olaraq göstərilə bilər. Önəmli məqamlardan biri budur ki, kütlələrin bu simvolları dəyişərsə onların xarakterik özəllikləri də dəyişimə məruz qalar.

Məsələn, isveçrəliləri dağlıq ərazidən səhralığa köçürsək, yaxud dağlar partladılaraq yox edilsə, onların xarakterik mahiyyətinin təcəssüm qaynağı dəyişimə uğrayar və illər sonra var olan isveçrəli toplumu əvvəlki toplumdan istər düşüncə, istərsə də xarakter olaraq böyük fərqliliklər göstərər.

Elias Canetti maraqlı bir məqam kimi almanların “Versal” müqaviləsi dövrünü analiz edir. O, deyir ki, alman millətinin simvolu olan ordunun ləğv edilməsi önəmli problemlər yaratmışdır. Bunu edən Adolf Hitler isə çıxışlarında hər dəfə təkrar-təkrar “Versal diktatı” şüarından istifadə edir, millətin yarasının qaysaqlanmasına imkan vermirdi, yoxsa, əks təqdirdə almanı “alman” edən( hər millətin  öz xarakteristik spesifik mahiyyəti onu var edən əsas faktordur.) spesifik mahiyyət itirilə bilərdi.

Bu gün türk millətinin də simvolik dəyərləri itirilmişdir(əlimizdən alınmışdır). Bu simvolika çox ehtimal ki, türklərdə də ordu idi.  Çünki, yaşadıqları coğrafi bölgələrin fərqli özəlliklərinə baxmayaraq bütün türklər üçün ortaq təcəssüm ordu ilə ehtiva olunur. Bu gün türk dövlətlərində ordunun diqtəsi, avtoritetliyi yox edilmişdir. Biz bu dediklərimizə önəmli örnək olaraq Atatürk dövrünü çox əsaslı şəkildə göstərə bilərik. Atatürkün yaratdığı dövlət modern milli-dövlət strukturlu dövlət idi, ancaq dövlətin mahiyyətini ordu təşkil edirdi. Yəni, ordunun diqtəsi, avtoritetliyi və mahiyyətlilik müstəvisində dominantlığı mövcud idi. (Nəzərinizə çatdırım ki, keçmiş türk dövlətlərində olduğu kimi Atatürk də bir sərkərdə olaraq dövlət qurmuşdur).

Bu da Atatürk Türkiyəsinin türk toplumunu dirçəltməsi və Bilgə Kağanın dediyi “Ey türk, titrə və özünə dön. Sən özünə dönəndə güclü olursan (yəni özün olursan, türk olursan).” sözünün realizasiyası idi. Bu, toplumun milli qürur və heysiyyat məhfumlarının öz təfəkkür və xarakterik aktlarında təzahür etdirməsinə nail oldu. Ancaq, illər sonra dövrümüzdə ordunun diqtəsinin Türkiyədə azaldılması, digər türk dövlətlərində yox edilməsi hal-hazır ki, şikəst, xarakteristikasını itirərək başını da itirmiş türk toplumun yaranmasına səbəb olmuşdur. Önəmli məqam budur, hər millətin, toplumun birləşdiyi təşkilati-sturukturu olan dövlətin təşkil edilməsi onun spesifik mahiyyəti ilə şərtləndirilməlidir.

Qeyd: Bir milləti və onun spesifik xarakterini var edən digər nəsnələrdən biri də o millətin özünəməxsus kültürüdür. Bu kültürün də önəmli məhfumu dildir. Çünki dil var olan şüurun xarakterini açmaqla yanaşı, özü də zamanla şüuru formalaşdıran bir faktor kimi analiz edilir.

gburg

WordPress.com Bloqu.

Yuxarı ↑