Axtar

Mete Türksoy

Bayramların millətləşmədəki rolu. Milli bayramların fiaskosu.

Bayramlar, mərasimlər bir kütlənin toplumlaşması, xalq olması üçün çox vacibdir. Bütün milli dövlətlərdə milli-vətənpərvər bayramlar mövcuddur. Bu bayramlar həm də dövlətin və millətin həyatında önəmli rol oynamış hadisələri günləri simvolikləşdirərək, rituallaşdıraraq canlı tutmağa yardım edir. Məsələn, ABŞ-ın İstiqlaliyyət günü də bu qəbildəndir. Bu gün ABŞ-ı ABŞ edən spesifikləşdirən mahiyyətin ritualizasiyasıdır. Vətəndaşlar “bu gün” vasitəsi ilə vətəndaş kimliklərini ideoloji kimliklə identikləşdirirlər.

Bu səbəbdəndir ki, milli-dövlətllərin ideoloji təşkilatların ən çox istifadə etdiyi maniulyasiya aləti də bu tipli bayramlardır. Bu kütlə manipulyasiyası mən deyərdim dinlərdən bizə miras qalmışdır. Dini kütlələri də birlik etməıyin, ekstaz vəziyyətinə gətirməyin ən optimal yolu bayramlar, mərasimlərdir. Dövlətlər də insanları bu tip bayamlarla manipulyasiya edirlər Məsələn aprel hadisələrini də simvolikləşdirmək üçün müəyyən addımların atılması da bu qəbildəndir, təbii burada manipulyasiya dediyimiz zaman bunun tamamən mənfi anlamda anlaşılmaması gərək, çünki dövlət və vətəndaş arasındakı qarşılqlı münasibətləri dərininə incələyəndə bu halların sadəcə zərurət olduğunu görmək olur.

Ancaq bu bayramların görüntü olaraq deyil, həqiqətən, bir mexanizmə kimi çalışmasına nəzarət etmək lazımdır. Məsələn, bizim Milli birlik günümüz olan Həmrəylik bayramımız nə dərəcədə bizi birliketmə iqtidarındadır ? Yaxud, 28 may ? Bəlkə 9 noyabr ? Ümumən, bayramlar həddindən artıq çox oldub və daxili plazma boş olduqda effektsiz olur. Bayram mərasizmləri əsasən zəngin aktiv hərəkətlərlə(rəqslər oyunlar və s) musiqi ilə insnaları əlaqə yaratmağa vadar edəcək quruluş ilə formalaşdırılmalıdır. Passiv bayram mərasimləri insanları toplumllaşdırmağa sövq edə bilməz. Bundan əlavə bayram mərasimlərindəki proseslərin mahiyyəti dərk edilməlidir, kor koranə qəlib kimi həyata keçirilməməlidir bu da effektsizlik yaradır. Bəli bayram mərasimləri irasional tərəfimizə nüfuz etmək üçündür, amma bu nüfuz yalnız rasional tərəfin aktiv olması ilə mümkündür.

 

Məsələn, yoxsulluq və hər cür ədalətsizlik altında yaşayaraq dövlətə nifrət edən vətəndaşın gözünə yuxarıda sadalanan bayramlarmı görünər ? Buna görə də bayramlar maksimum azaldılmalıdır, yalnız önəmlilər saxlanılmalıdır və bayramların daxili mahiyyətinə uyğun vətəndaşlara yönəlik sosial siyasət aparılmalıdır. Yoxsulluq ucbatından bir-birini yeməyə hazır olan vətəndaşlardan milli birlik- həmrəylik bayramı “düzəldəmməzsən”.

Related image

Advertisements

Kişi idarəetməsi və liderlik ehtirası

Kişi(erkək) hakimiyyət simvoludur. Məhz bu baxımdan testestron hormonu hakimiyyət, liderlik, dominantlıq hormonu adlana bilər. Biz, erkəklərin təbiətdəki konkret aktlarına baxsaq, onlardakı bu idarəedicilik ehtirasını görə bilərik.

Bu baxımdan, kişilər də erkək cinsli bir varlıq olduqlarından bu fundamental məsələlər onlarda da özünü göstərir. Təbii, insan tək instinktiv/bioloji yox, həm də sosial/psixoloji varlıq olduğundan, cəmiyyətlər arası kültürəl düşüncə fərqindən asılı olaraq bu məsələlər dəyişimə uğrayır.

Amma hansı formada, yaxud hansı dərəcədə olmasından asılı olmadan bu fundamental prinsiplər hər zaman aktiv formada və müxtəlif pozisiyalarda özünü biruzə verir. Məhz kişi ona görə də qadınını idarəetməyə qalxır və elə bu səbəbdən də kişi qadının iqtisadi azadlığına, yaxud onun özündən daha çox qazanc əldə etməsinə qısqanclıqla yanaşır. Çünki bu kişini erkək edən fundamental aktlarının önünü kəsən əsas maneədir.

Məsələn, qadınlar deyirlər ki, kişiləri biz idarə edirik, yönləndiririk.Sözün ilkin formasında haqlıdırlar, amma kontekstin fonunda bu heçdə belə deyil. Gəlin kontekstə baxaq. Kişi qadın qarşısında zəifdir, belə ki, kişi bir qadına görə bir çox şeydən vaz keçə, bir çox insanı öldürə bilər. Kişini isə buna sürükləyən əsas bioloji səbəb də məhz onun testestron hormonudur. Erkək seksual bir fiqur olaraq hər zaman “atack” pozisiyasında gözləməkdədir.Streit

Erkək ötürücüdür, qadın qəbuledici. Erkəyin cinsi orqanı da quruluş etibarı ilə daxiledici, ötürücü, müdaxiləedici, atack, hərəkət vəziyyətini yerinə yetirəcək formadadır. Seksual münasibətlər zamanı kişi prosesi yönləndirən fiqurdur. Sevişmə anında belə daha aktiv iştirakçı və istiqamətləndirici hərəkətlərdə olan kişidir. Cinslər arası digər prosesləri analiz etmək üçün məhz bu bioloji fundamental məsələyə baxmaq və onun üzərindən anolojilər qurmaq lazımdır. Çünki hər şey bu seksual münasibətin üzərindən inşaa edilir.

Bu baxımdan da hiyləgər qadınlar müəyyən məqsədə çatmaq müqabilində kişinin testestron hormonunu qıcıqlandıraraq öz bədənləri qarşılığında müəyyən hədəflərə ulaşırlar. Testestron hormonu kişini daha özgüvənli və “kişi xarakteristikası”dediyimiz formanın təşkil olmasında əsas rol oynayır. Testestron hormonu aşağı olan kişilər testestron hormonu normal olan kişilərlə eyni səviyyəyədə xarakter nümayiş etdirə bilmirlər. Hətta “alfa meymun” obrazı da məhz testestronun yüksək, yaxud normal olması təqdirində keçərlidir.

Bəzən biz görə bilərik ki, qadınlar da kişi kimi hərəkətlər edir, davranışlar istəklər sərgiləyir, yaxud onun səs tonu kişisayaqdır. Bu da məhz o qadında olan testestron hormonunun normadan artıq olmasından qaynaqlanır. Məhz  liderlik bacarığı olan qadınların xarakteristikalarına baxsaq bunu sezə bilərik.

Yəni burada heç bir cinsin digərindən üstünlüyü vurğulanmır, sadəcə hormonlardan qaynaqlanan xarakteristikalar mövcud və kişi hormonal səbəbdən dolayı, idarəedici, müdaxiləedici, yönləndirici liderlik, dominantlıq mahiyyətindədir. Qısaca hər iki cinsin təbiətin biçdiyi müəyyən bir rolu var.

Kommunizmin struktural inikası, homo-soveticusun yaradılması

Bildiyimiz kimi ideyalar kütləni formalaşdıran əsas vasitələrdən biridir. İdeyaların xaotik və qaynar olduğu 20-ci əsr ərzində önəmli məqamları ilə seçilən bir ideya-dövlət formasiyası da Sovetlər olmuşdur. Bizi burada maraqlandıran və üstündə durmağımızı sövq edən ana fikir “kommunizm və sadəlik(bəsitlik) və sovet insanı olan homo-soveticusun yaradılmasıdır”. Beləliklə, biz ilkin olaraq “kommunizm və sadəlik” fikrini ələ alaq.

Məsələn, biz bütün sovet istehsal məhsullarına baxsaq, orada bizi qəribə bir auraya bürüyən sadəlik(bəsitlik) tendensiyasını görə bilərik. Misal üçün, biz bu gün də belə, sovet istehsalı olan metro qatarlara baxdığımız zaman onların dizaynındakı o sadəliyi sezə bilərik. Belə ki, bu qatarların rəng seçimlərinin solğun və monoton formada olması, qatarların və onların daxilindəki əşyaların dizaynındakı quruluş bəsitliyi, ehtişamlı olmayan görünüşdəki oturacaqlar və s. Eyni zamanda sovetlərdə və ondan bəri istehsal edilən “jiquli” markalı maşınların dizaynları da “Qatar” məsələsindəki analoji halı təkrar edir. Sovet zamanı tikilən yaşayış binaları və dövlət binaları da standart və ehtişamlı olmayan bəsit memarlıq üslubunda özünü göstərir.

Məsələn biz yaşayış binası olaraq 5 mərtəbələrə və 9 mərtəbələrə baxsaq bunu aydın sezə bilərik. İstər binanın bloklarının quruluşu, liftin quruluşu, yaxud evlərin daxili quruluşu bunu inikia edir. Məsələn, istifadə edilən əşyaların bəsit (kvadrat, yaxud düzbucaqlı) formada olması da diqqəti cəlb edən əsas nüanslardandır. Ən əsas məsələ də əlbəttə yuxarıda da qeyd edildiyi kimi rəng seçimlərinin solğun, monoton olmasıdır. (əsasən də açıq solğun sarı rənglər, yaxud açıq göy rənglər üstünlük təşkil edir). İnsanların geyimləri də (yerli istehsaldırsa) öz bəsitlik və rəng solğunluğu ilə diqqəti cəlb edir. Bütün bu sovet istehsalı məhsullarına baxarkən, sanki cizgi filmi karikaturaları ilə assosativ bir bağlılıq yaranır.

Şəhər quruculuğu da əsasən (istisnaları çıxmaqla) bəsitlilik və sadəlik üzərində aparılmışdır. Bütün bu məsələləri ələ aldığımız zaman ortaya vacib bir sual çıxır. Bütün bunlar nəyə lazım idi ? Cavab isə budur Homo-soveticus adlandıracağımız sovet insanını yaratmağa.

Sovet insanı kimdir və onun xarakteristikaları nələrdir?

1436284544166450162_-pic905-895x505-61221

O, sadə olmalıdır, hər cür ehtişamlılıqdan uzaq bəsit bir ömür sürməlidir. Maddi dünyanın ehtişamları onu ilgiləndirməməlidir, çünki ideal insan(homo-soveticus) ehtişamdan, maddi olanın əsarətindən qaçaraq öz mənəvi dünyasının gözəllikləri ilə seçilməlidir. (Maraqlı paradokslu bir məqam da budur ki, kommunizm-sovetlər materializmi(maddəsəl varoluşu) qəbul edib əsas ana ideya etsələr də bir çox şərq asketik fəlsəfi təlimlərində rastlanan əsas anoloji halı–ehtişamdan uzaqlaşmanı önə sürmüşdür.)

Bütün bu yuxarıda sadaladıqlarımız  vahid ideyanın ideal tipini formalaşdırmaq üçün önə sürülən vasitələr olmuşdur. Məsələn, insanların kommunizmin sadəliyini andıran solğun rəngli, bəsit quruluşlu qatarlardan, maşınlardan və evlərdən istifadə etməsi onun altşüurunun yapılandırılması üçün düşünülmüş psixoloji oyun idi. İstər-istəməz onun psixikasına hopdurulan“kommunizm-sadəlik” ideyasının maddi olaraq əşyalarla assosasiya olması mütləq idi.

Əgər belə olmasaydı o zaman daxili və xarici aləmin tarazılaşmasında təzadlar yaranacaqdı. Çünki daxili aləm nə qədər sadə və bəsit isə xarici aləmin təzahürü olan əşyaların mürəkkəbliliyi və ehtişamı bu psixikanı alt-üst edəcəkdi və təzadlardan yaranan dərin kədər onları iztiraba boğacaqdı. İztirabın, xroniki depressiyanın isə zamanla aqressiyaya çevrilməsi ilə inqilab/üsyan baş qaldıracaqdı. Həm də sovetin insanlara daha az maddiyyatla yaşamağı  öyrətməsi əsas səbəblərdən idi.

Azərbaycanlının təfəkküründəki borcluluq travması

Bizim bütün sosial münasibətlərimiz ağa-kölə tabeçilik iyerarxiyası üzərində qurulub və bu da bizim azad şəxsiyyət olmağımıza əngəl yaradır. 

Biz doğulan andan bəri borclanmış fərdlərik. Borcluluq təfəkkürü cəmiyyətin primitiv və sonrakı Orta Əsrlər dövrünün məhsulu olaraq, hələ də günlük həyatımızda və sosial münasibətlərimizdəki dəyər kriteriyasını müəyyən eləməkdə mühüm rol oynayır. Bizim borcumuz var – anaya borc, ataya borc, vətənə borc, dövlətə borc, bizə təhsil verən müəllimə (amma verdiyi təhsil müqabilində maaş alan) borc, müdirə borcluluq hissi (halbuki öz əməyinin qarşılığını alsan da belə) tanrıya borc və s. 

Həyatımız sanki kreditə alınmış bir əşyanı(bəli, əşya, çünki bu durumda həyatımız adi bir əşyadan fərqlənmir) xatırladır, hansı ki, alınan(doğulan) gündən bəri, bizim borc sayğacımız aktivləşməyə başlayır. Bizim kimliyimizi müəyyən edən borclarımızdır. 

Məsələn, sən yaxşı övlad və insan kimliyini əldə etmək üçün valideynlərinin qarşılıqlı razılığı əsasında valideyn olmaq arzusunun bədəli olaraq, səni dünyaya gətirməklə borclandırdıqları borcu ödəməlisən. Sən qələt edərək bu torpaqda doğulub-böyüdüyün üçün də vətən borcunu ödəməlisən, çünki o olmasa, sən yəqin ki, hələ də ananın bətnində qalmışdın, amma bununla bitmir vətən borcunu sən tək hərb ilə deyil, hər gün ödəməyə məhkumsan. 

Vətən ikinci anadır, amma sən öz ananın qoynunda bir qarış yerə sığınmaq üçün min bir xərc çəkməlisən, torpaq almalısan, amma, halbuki, müharibədə sən həyatını riskə ataraq döyüşürdün, təbii-sərvətlərindən istifadə edirsən və bunun da borcunu ödəyirsən. Bu məqamda, ikinci ananı(vətəni) birinci ana ilə əvəzləsək, belə qəribə bir hal alınar. Sən ananın südüylə qidalandığın üçün ona aylıq pul verirsən və yaxud o, bir dəftərə qeyd edir və sən gələcəkdə “valideyn borcu” adlı ipoteka kreditini ödəməyə məhkum edilirsən. Bizlər o qədər sözəbaxan, başıaşağı(başıaşağı gəzib-dolanmaq bir dəyər sayılır)  fərdlər olaraq formalaşmışıq ki, biz qeyd-şərtsiz, sorğu-sualsız borclarımızı yerinə yetiririk. 

Biz, bu həyat bankının xalq olaraq ən yaxşı müştərisiyik. 

Bizim bitməyən borclarımızdan, hətta tanrıya da pay düşür. Axı o, əziyyət çəkib bizi yaradıb. Bir düşünün, bizi yaratmasa, görün necə də dəhşətli hal olardı – biz olmazdıq. Görün, necə böyük lütfkarlıq edib tanrı. İndi biz necə onun bu mükafatını qarşılıqsız qoyaq ki ?! 

Tanrımız da özümüz kimidir, bir bankın borcalma aparatı (kredit şöbəsi) təki bizi hər dəfəsində operatorları(peyğəmbərləri) vasitəsiylə təhdid edir, əgər borcumuzu qaytarmasaq, məhkəmədə (axirət dünyası) mühakimə edəcəyini, deyir. Əslində, elə bu 3 səmavi din deyildimi bizi borclu təfəkküründə formalaşdırıb, köləlik dünyasına daxil edən ?! 

Biz azad şəxsiyyət deyilik, biz orta əsr ibtidai təfəkkürün ağa-kölə münasibətlərindən qurtula bilməyən acizanə qullarıyıq. Bəli, biz quluq və bu həyatdakı ən ali təyinatımız da məhz elə qulluqdur. 

Təfəkkürümüzün qulluq(köləlik) qatlarını güzgü kimi əks etdirən dilimizin lüğət tərkibi də bunu aydınlatmaqdadır. Vətənə qulluq,dövlətə qulluq(xatırla: dövlət qulluqçusu statusu), valideynə qulluq, tanrıya qulluq. Mən sizə deyirəm, ey, əziz mötəbər, qulluqda ad çıxarmış xalqım, qul psixologiyası və prinsipləri üzərindən formalaşan fərd azad şəxsiyyət ola bilərmi, ümumən o, bir şəxsiyyət ola bilərmi ?! 

Şəxsiyyət olmaq, hələ-hələ azad şəxsiyyət olmaq üçün sənin bütün qulluqlardan, qul təfəkküründən  azad olmağın zəruruidir. Sən indi borcları xirtdəyinəcən yığılmış bir həyat bankının müştərisisən. Sənin azadlığın onların əlindədir, çünki sənin öz əlindəkilərini belə, onlar heç zaman sənin əldə etmədiyini anlatdı. Sən, heç zaman bilmədin ki, sən, həqiqətən, bunlara qadirsən,layiqsən. 

Sən, əldə etdiyin hər  uğurda bir dua yardımı, valideyn borcu, dövlət qulluğu gördün, sənin azadlığın sənin şəxsiyyətinin ruhu idi, amma indi o ruhun çox uzaqlarda, indi sən ruhu ölmüş, zombiyə çevrilmişbir “şəxsiyyətciksən.”

Qadınlar nə istəyir ?

Hər canlının instinkləri var və necəki, iki erkək canavar, aslan döyüşür dişi aslan, canavar baxır və qaliblə cütləşir. Dişiyə güclü olan, həyatda qalmağı bacaran təbii seçmə mexanizmində qalib olan erkək lazımdır. İbtidai vəhşi təbiətdə dişinin ehtiyacları, yaxud erkək seçmek kriteriyaları həmən erkəyin namizəd olan, digər erkəklər içindən vuruşaraq qalib çıxması və ov ovlamaqda bacarıqlı olması ilə əlaqəlidir.

Dişi gözləyir ki, hansı erkək onu qazanmaq şansını dəyərləndirəcək, övladının ehtiyaclarını təmin etməyə uyğun olduğunu göstərəcək (analıq instinki) və o, həmən erkəyi seçəcək. Bütün bunlar ibtidai insan sürülərində də vardı. Onlar ən yaxşı ov ovlayana “aşiq” olur, ən güclüyə meyil edirdiler. Qadın instinklərinin təbiəti birinə ehtiyac duymağa, arxalanmğa, söykənməyə meyillidir. Qadin həmişə güclü bir erkəyə ehtiyac duyub.

Bu güclülük kriteriyası dövrün tendensiyaları ilə təkamül keçirib. Məsələn: güc, bayaq dediyimiz kimi ibtidai şüurlu heyvanlarda ovlamaq, dalaşmaq idi, eynən ibtidai insanlarda da bele idi(indi də bəzən bəzi erkəklərin fiziki üstünlüklə özlərini dişiyə göstərmələri mövcud). İndi isə hər dövrün öz qanunauyğunluğu olduğu kimi indinin tendesiyası da puldur, çünki kapitalizm (pulizm) dövrüdür, indi gücün imitasiyası puldur.

Qadin ise güc xəstəsidir, cünki təbiətən zərifdir ve zərifliyi gücə həsəd aparır, çünki kainatda olan butun elektronlar, protonlar mənfi-müsbət olaraq bir-birin cəzb edir və mənfi müsbət yüklü qüvvələrin qarşılıqlı təsiri, əlaqəsi ilə kainatın mövcud olma potensiallığı baş vermişdir. Qadın da belə, özündə mənfi (yaxud müsbet ) olanların əksini kişidə gördüyü zaman bu onu cəzb edir.

Bu güc isə müxtəlif meyarlarla imitasiya olunub, hansı ki, bu güc sözünü pul, gözəllik, sosial status, yəni nüfuz, sanballı karyera ve s göstərmək olar, amma ilkin olaraq dəyişməyən bir şey var:

İnstinklerin təmini- yəni seks ve yaşam insinkləri.

İki başlıca instinkin təmini bu da baş verir pul(dövr şərtlərinə görə) və seks ilə.

Dəyişən sadəcə formalardır, amma mahiyyət eynidir. Ağ atlı oğlan olub, ağ Galenvagenli oğlan. Bizlər, amma ağ atlı oğlan deyib düşünürük ki, zamanə pisləşib, qızlar indi maşına, pula meyil edir, lakin demirik ki, ay bədbəxt xəyalpərəst, dövrün o zamankı tendensiyasına görə elə ağ Galenvagen  ağ at idi də.o-WOMEN-FRIENDS-facebook

Sosializm, Solidarizm və Kapitalizm analitik-fəlsəfi müqayisə

Sosializm

Sosializm nəzəriyyəsinin banisi Karl Marks hesab olunur. K.Marks dövlət daxili problemlərin siniflər arası ziddiyyətlərdən yarandığını qeyd edir və buna görə də o, bu problemlərin həlli yolu kimi sosializm(sosial rifah, sosial bərabərlik) nəzəriyyəsini təqdim edir. Sosializm ümumi rifaha əsaslanan nəzəriyyədir. Burada özəl mülkiyyət problem yaradıcı əsas faktor hesab olduğundan o rədd edilir. Belə ki, bütün mülkiyyət ümumi mülkiyyət sayılır. Ölkə resursları üzərində nəzarət dövlətin əlində cəmlənir. Özəl sahibkarlıq yoxdur, Azad Bazar İqtisadiyyatı yoxdur. Belə ki, iqtisadiyyat dövlətin nəzarətindədir. Bütün fabrik, zavodlar dövlət mülkü sayılır, siniflər arası fərqlər yox edilir.

Kapitalizm

Kapitalizm azad rəqabətə əsaslanan nəzəriyyədir. Bu nəzəriyyə təbii seçmə prinsiplərinə uyğun gəlir. Belə ki burada Azad Rəqabət var. Bu prinsip isə təbii seçmədə olduğu kimi güclünün qələbəsini dəstəkləyir və təmin edir. Əsas fəlsəfi mahiyyət budur: “Güclü olan zəiflər üzərində qalib və hökmrandır.” Yəni, təbii seçmə nəzəriyyəsinə görə mühitə uyğunlaşmanı uğurla başa vuran canlılar sağ qalır. (Burada güclülük təbii seçməyə uyğunlaşma, ona ayaquydurma kimi xarakterizə edilir).Burada da azad rəqabət(təbiət şərtlərinin imitasiyası) əsasında güclü  şirkətlər, korporasiyalar, digər şirkət və korporasiyalar üzərində qalib gəlir, onları “udurlar”.Bu azad rəqabət sistemi isə Azad Bazar sistemi ilə təşkil edilir. Özəl mülkiyyət fərdi azadlığın əsas predmeti, meyarı sayılır. Özəl sahibkarlıq isə dövlətin daha proqressiv olmasına zəmin yaradır. Həyat maddi nəsnə sayıldığından, maddi olanların ekvivalenti kimi “kapital” da əsas dəyər və meyar sayılır. Çünki Kapitalizm təbiətin imitasiyasıdır.

 

Solidarizm

Solidarizm nəzəriyyəsinin banisi Emile Durkheimdir. Solidarizm nəzəriyyəsi Sosializmə və Kapitalizmə alternativ bir nəzəriyyə kimi yaradılmışdır. Solidarizm siniflər arası rəqabəti rədd edirdi. Emile Durkheim Marksın “problemin səbəbi siniflər arası ziddiyyətlərdir” fikrini qəbul etmir. Kapitalistlərin də israrla önə sürdüyü “siniflər arası rəqabət inkişafa aparır” fikri ilə razılaşmır. Ümumən analiz etdiyimizdə görə bilərik ki, bu kimi ziddiyyətlər “milli birliyi” zədələyir, çünki insanların sosial problemləri nlar arasında fərdi mənafelərin yüksəlməsinə şərait və bu fərdi maraqlar sosial konfiliktə yol açır. Fərd özünü sosiumun bir parçası kimi hiss etmir. Ancaq solidaristlər sosializmin də dövləti inkişafdan saxladığını anlayır və buna görə də alternativ olaraq “orta yol”, “Qızıl Orta” prinsipini təqdim edirlər. “Qızıl Orta” hər zaman filosoflar tərəfindən ən optimal variant kimi realizə olunub. Buna Buddha, Aristotel əsas örnəklərdəndir. Solidarizm iqtidsadiyyata dövlətin müdaxiləsini qəbul edir. Bu müdaxilə bazarda yarana biləcək monopoliyaların, inhisarlaşmanın öncədən qarşısının alınması, xırda sahibkarların və əhalinin sosial təminatını və maraqlarını təmin  edilməsi naminədir. Solidarizm dini baxış yanaşmalarında sekulyarizmi müdafiə edir.  Bundan başqa o insan haqlarının təminatçısı kimi də çıxış edir. Hər bir insanın pulsuz təhsil almaq,  pulsuz səhiyyədən istifadə etmək, işləmək, hüququ var. Buna görə də Solidarizm hümanitar bir nəzəriyyə olduğundan bu haqları təmin edir. Ümumən aşağı və yuxarı, minimum və maksimumdur. Həyat isə nə mütləq minimum nə də mütləq maksimum olacaq qədər bir mütləqliyə sahib deyil. Həyatda mütləq həqiqət deyə bir şey yoxdur.

Nəticə

Kapitalizm aşırı fərdiyyətçi nəzəriyyədir. Aşırı fərdiyyətçilik isə sosial məsuliyyətlilik və sosium hissini öldürür, sosial parçalanmaya, deqredasiyaya yol açır. Bəli, kapitalizm təbii seçmə nəzəriyyəsinə əsaslanır, lakin insan ağlı bu nəzəriyyəyə qarşı çıxır (bu özü ayrıca bir mövzudur). Kapitalizmdə iqtisadiyyatdakı böhranlar tez-tez olur. Sosializm isə kapitalizmin tamamilə əks qütb nəzəriyyəsi olaraq aşırı kollektivisizmə əsaslanır.  Ümumi rifah naminə fərdlərin maraqlarını, mənafelərini tapdalayır. Fərdi inkişaf perspektivləri olmadığından toplumun ümumi motivasiyası aşağı olur. İqtisadiyyatda baş verə biləcək problemlər dövləti çökdürmək iqtidarındadır, çünki dövləti kritik  günlərdən çıxara biləcək alternativ bazar yoxdur. Yəni iqtisadiyyat vahid mərkəzlidir, mərkəz zədələndisə, çöküş qaçılmazdır, ancaq kapitalizmdə iqtisadiyyat çoxmərkəzli(plüralizm) olduğundan çöküş rahatlıqla baş vermir.  Bütün bunlara alternativ olaraq  Solidarizm ən optimal nəzəriyyədir. Çünki Solidarizm həm şəxsi, (unutmaq olmazki toplum əsas olsa da toplumu təşkil edən əsas özək fərdlərdir) həm toplum maraqlarını qoruduğundan, sosial, iqtisadi  böhranlar demək olar yaranmır. Ümumi fəlsəfi müddəalardan çıxış edərsək deyə bilərik ki, ən yaxşı nəsnə bütün nəsnələrin sintezindən yaranaraq ən yaxşıları özündə təcəssüm etdirən sintez nəsnədir. Solidarizm də Kapitalizm və Sosializmin ən yaxşı cəhətlərini özündə təzahür etdirən sintez nəzəriyyədir.CLASSES SOCIAIS

İnsan qətletməyə/öldürməyə meyilli canlıdır.

İnsan xarakterik olaraq qətl etməyə, digərlərini öldürməyə meyillidir.

Bugün, insanların digərini öldürməməsi ağılın empati quraraq özünü qoruması üçün hazırladığı “təbii hüquq və bu hüquqdan yaranan normativ hüquq” sisteminə görədir.Bu hüquqi normativlərə görə, bugün kimisə öldürmək cəza prosedurlarına məruz qalmağımıza səbəb olur.Amma insanlar bu öldürmək, məhv etmək instinklərini alternativ yolla ödəyirlər.

Bu yol isə müharibələrdir !

Müharibələrin normativlərə uyğun olması səbəbindən, müharibə əsnasında insanlar bacardığı qədər daha çox zorakılıqlara, vandalizmə, öldürməyə can atırlar.Bu onların instinktiv təbiətlərinin təzahürüdür.

Çünki sosial darvinizmə də əsasən hər bir canlı digər canlını məhv etməyə yönəlikdir, bir növ bunu spermaların qadın bətninə doğru radikal yarışmasında da görə bilərik, hansı ki, bu zaman, yalnız bir sperma hüceyrəsi sağ qalmaq şansını qazanır.

Dünya sisteminin faktiki şəraitində müharibələr yaxud müharibənin bir növü olan terrorizmlər qaçılmazdır. Ən yüksək inkişaf ibelə insanların bu instinklərini cilovlamır. Xoşbəxtlər ölkəsi sayılan Norveçdə belə insanlar bunun digər vasitələrini həyata keçirirlər bu da intihar, yəni öz-özünü öldürmədir. Burda da öldürmək aktı həyata keçirilir, sadəcə son gedişat kimi insan öz-özünə qəsd edir.

Bu insanın özünü disfunksional hiss etməsi ilə bağlıdır, çünki artıq o insanlar üçün hansısa çırpınacaq məqsəd qalmadığından, öz-özünü məhv etmə başlayır. Keçmişdə şəhər dövlətlər ya tayfalar bir-birlərin qırırdılar, sonra onlar birləşdi dövlətlər yarandı. İndi isə dövlətlər bir-birlərini qırmağa davam edirlər.

Ancaq Qalaktikamızda, ya ondan xaricdə bir düşmən tapıldığı zaman dünya insanları vahid “etnosa” dönüşəcək və vahid “Dünya Dövləti” də bərqərar olacaqdır. Bu da kütlələrin yaranma proseduruna uyğun formatda baş verəcək.French_bayonet_charge

Millətləri var edən simvollar və dəyərlər. Türk millətinin millətləşmə problemi.

Hər millətin onu təcəssüm etdirən bir simvolu, predmeti vardır. Bu simvol və predmet millətlərin yaşadığı coğrafi ərazinin fərqlilikləri ilə müəyyənləşir, assosasiya olur.(Çünki, müxtəlif ərazilərə görə müxtəlif nəsnələr toplumların həyatında önəmlilik daşıyır). Məsələn, Elias Canettinin qeyd etdiyi kimi isveçrəli üçün dağlar, ingilis üçün dəniz, holland üçün dənizin önünü kəsib ölkəni qoruyan dambalar, almanlar üçün meşə (həm də meşəni imitasiya edən ordu) misal olaraq göstərilə bilər. Önəmli məqamlardan biri budur ki, kütlələrin bu simvolları dəyişərsə onların xarakterik özəllikləri də dəyişimə məruz qalar.

Məsələn, isveçrəliləri dağlıq ərazidən səhralığa köçürsək, yaxud dağlar partladılaraq yox edilsə, onların xarakterik mahiyyətinin təcəssüm qaynağı dəyişimə uğrayar və illər sonra var olan isveçrəli toplumu əvvəlki toplumdan istər düşüncə, istərsə də xarakter olaraq böyük fərqliliklər göstərər.

Elias Canetti maraqlı bir məqam kimi almanların “Versal” müqaviləsi dövrünü analiz edir. O, deyir ki, alman millətinin simvolu olan ordunun ləğv edilməsi önəmli problemlər yaratmışdır. Bunu edən Adolf Hitler isə çıxışlarında hər dəfə təkrar-təkrar “Versal diktatı” şüarından istifadə edir, millətin yarasının qaysaqlanmasına imkan vermirdi, yoxsa, əks təqdirdə almanı “alman” edən( hər millətin  öz xarakteristik spesifik mahiyyəti onu var edən əsas faktordur.) spesifik mahiyyət itirilə bilərdi.

Bu gün türk millətinin də simvolik dəyərləri itirilmişdir(əlimizdən alınmışdır). Bu simvolika çox ehtimal ki, türklərdə də ordu idi.  Çünki, yaşadıqları coğrafi bölgələrin fərqli özəlliklərinə baxmayaraq bütün türklər üçün ortaq təcəssüm ordu ilə ehtiva olunur. Bu gün türk dövlətlərində ordunun diqtəsi, avtoritetliyi yox edilmişdir. Biz bu dediklərimizə önəmli örnək olaraq Atatürk dövrünü çox əsaslı şəkildə göstərə bilərik. Atatürkün yaratdığı dövlət modern milli-dövlət strukturlu dövlət idi, ancaq dövlətin mahiyyətini ordu təşkil edirdi. Yəni, ordunun diqtəsi, avtoritetliyi və mahiyyətlilik müstəvisində dominantlığı mövcud idi. (Nəzərinizə çatdırım ki, keçmiş türk dövlətlərində olduğu kimi Atatürk də bir sərkərdə olaraq dövlət qurmuşdur).

Bu da Atatürk Türkiyəsinin türk toplumunu dirçəltməsi və Bilgə Kağanın dediyi “Ey türk, titrə və özünə dön. Sən özünə dönəndə güclü olursan (yəni özün olursan, türk olursan).” sözünün realizasiyası idi. Bu, toplumun milli qürur və heysiyyat məhfumlarının öz təfəkkür və xarakterik aktlarında təzahür etdirməsinə nail oldu. Ancaq, illər sonra dövrümüzdə ordunun diqtəsinin Türkiyədə azaldılması, digər türk dövlətlərində yox edilməsi hal-hazır ki, şikəst, xarakteristikasını itirərək başını da itirmiş türk toplumun yaranmasına səbəb olmuşdur. Önəmli məqam budur, hər millətin, toplumun birləşdiyi təşkilati-sturukturu olan dövlətin təşkil edilməsi onun spesifik mahiyyəti ilə şərtləndirilməlidir.

Qeyd: Bir milləti və onun spesifik xarakterini var edən digər nəsnələrdən biri də o millətin özünəməxsus kültürüdür. Bu kültürün də önəmli məhfumu dildir. Çünki dil var olan şüurun xarakterini açmaqla yanaşı, özü də zamanla şüuru formalaşdıran bir faktor kimi analiz edilir.

gburg

Həyatın mənası nədir nədədir?

​Həyatın mənası  nədir və yaxud nədədir ? 

Bu sual əsrlər, eralar boyunca istər intellektual beyinləri, istərsə də primitiv təfəkkür dərəcəsinə malik olan beyinləri müəyyən dərəcədə məşğul etmişdir. Müxtəlif kültürlər, müxtəlif mədəniyyətlər öz prizmalarından bu sualı cavablandırmağa, həyatı dəyərləndirməyə çalışmışlar.  

Bu sorulara biz ən çox Hind fəlsəfi təlimlərində rast gələ bilərik, bunun üzərinə kitablar, yazılar yazılmışdır. Ümumiləşdirmə aparsaq, onlara görə həyatın mənasını həqiqəti tapan şəxs anlaya bilər, həqiqəti  isə metafizik bir anlamı əks etdirən bir məhfum kimi,  yalnız qəlbimizin gözləri ilə öz içimizdə görə bilərik.  

Həqiqətə çatmış aydınlanmışlar isə həyatın mənasını müəyyən əxlaqi normativlərə uyaraq “düzgün” yaşamaqda və bu həyatın maddi nemətlərindən özünü çəkindirərək, əbədi həyat üçün ibadətlər ilə mənəvi həyatı qazanmağa çalışmaqda görürdülər. Bəzi hind fəlsəfi təlimlərinə görə, sən, özünü ətdən uzaq etməli, seksdən bacardıqca uzaq durmalı, (yanlız uşaq olması üçün seks etmək, Qandi də belə deyirdi bir Caynist olaraq) abid həyatı yaşamalısan(ola bilsin ki ,Sinoplu Diogen başda olmaqla antik yunan filosoflar məktəbindən biri olan Kiniklərə də abid həyatı, tərki-dünyalıq, məhz hind fəlsəfi- təlimlərindən keçmişdir). İnsan maddi (fizioloji) və mənəvi (psixoloji)olaraq ayrılan dualistik yapıdan ibarətdir. 

Şərq (əsasən də Hind) fəlsəfi təlimlərinin əksəriyyəti insanların mənəvi yapısına tamamilə müstəqillik verərək, böyüdərək insanin maddi hissəsini onun əsarətinə qurban verirlər.  İlk olaraq, birinci baxışdan ən elementar formada biz irad kimi bunu qeyd edə bilərik ki, bu cür yanaşma insan yapısını formalaşdıran “Simmetriya” (İnsan yapısı həm maddi, həm mənəvinin  vəhdətində mövcud olma potensialına sahibdir)sisteminin pozulmasına gətirib çıxarır. Bu da ciddi deformasiyalara , deqradasiyalara yol aça bilir. Bu cür yanaşma edənlər insanların ikili (dualistik) yapısını, təbiətini görməzdən gələnlərdir. İnsan bir müstəvili deyil, onu  bir müstəviyə sığışdırmaq, onu şikəst etmək deməkdir.  

Məsələn,  Buddizmdə acını əsasən “arzu etmək” aktı ilə əlaqələndirirlər və acıdan qurtulmağı da  bu aktın rədd edilməsində görürlər, yəni bir insanın arzu etmək aktının məhv edilməsini onun hüzur içində olması ilə əlaqələndirilər.  Bu necə də absurd bir şeydir axı ? Arzu etmək insan təbiətinin, fundamentinin(instinklərinin) yaratdığı bir vasitədir və insanlığı lokomotiv kimi irəli apararaq “inkişafa, tərəqqiyə” ulaşdıran, ibtidai icmadan bu günə gətirən, məhz elə o arzuetmə aktıdır.  Bəli, insandan arzu etmə aktını alaraq onu hüzura qovuşdura bilərsən, çünki o, ən yüksəklərə həsəd aparmayacaq, baxmayacaq və rəqabət hissində olmayacaq, nəticə olaraq da o, heç bir arzu etməyəcək. Bu ona hüzur verər, amma bu hüzur necə bir hüzurdur ?

 İçi boş, saxta və süniliklə (çünki ağıl əsasında proqramlaşdırılaraq yaradılır arzuları məhv edərək, ağılın isə özü sünidir, çünki instinklərimiz özünü təmin etmək aktını həyata keçirərkən optimal varinatlara ulaşmaq üçün ağılı yaradıb məs: ilkin ov zamanı  insanlar ovu çətinliklə edirdilər və adətən uğursuz ov edir, yaxud ölürdülər təhlükələrin qurbanı olaraq, instinklər spontan olaraq ağılı yaradır daha optimal variantlar üçün ,bir növ təkamül  baş verir mövcud şəraitə adaptasiya olunaraq) dolu  bir hüzurdur. Saxta gülüşlər insan ömrünü hansı dərəcədə uzada bilərsə, saxta hüzurlar da insanı xoşbəxt edərək, o dərəcədə onun həyatına faydalı ola bilər. 

Unudulan məqam budur: “bizim həqiqətlərimiz, həyatımızın mənası instinklərimzidə gizlidir”.

 Biz bioloji varlıq olaraq fundamentimiz instinklərimizin üzərindədir. Bizim atdığımız hər addım, sadəcə o instinklərin təmin edilməsi uğrunda çabalarımızdan başqa bir şey deyil. “İnsanların xoşbəxtliyi instinklərin təmin olunması ilə yaranır.” Obrazlı şəkildə desək, instinklər insanı  mükafatlandırmaq üçün serotonin adlı hormonu beyin vasitəsi ilə bədənə yayaraq onu “xoşbəxtliklə” mükafatlandırır. İnstinklər fundament olaraq özləri ikidir. Yaşam (Sağ qalmaq) və Seks (təbii artım ilə genin özünü kopyalayaraq gələcək nəsillərə ötürməsi).  Bu iki instinkdən isə digər altinsintiklər (şərti ad) şaxələnir. Bayaq dediyimiz məsələyə qayıdaq, dedik ki, instinklərdən ibarətik və bizim xoşbəxtliyimiz və proqramlanan bütün həyatımız o instinklərin təmin edilməsinə sərf olunur. 

İndi isə gələk əsas məsələyə,instinklər bu təminatları əldə etmək üçün (obrazlı dil) ağıl adlı məhfumu yaratmışdır. Ancaq zamanla insan fizoloji olaraq təkmil və təkamül prosesləri keçərək beynin daha da inkişaflı mövcudiyyətinə gəlib çatmışdır. Beynin bu cür inkişafı ağlın (beyin sahələrindən biri olan neokorteks bölümünə aiddir) özünün də inkişafına və zamanla müstəqilliyə (obrazlı dildə) can atmasına səbəb olmuşdur. Bu müstəqillik isə instinklərin, ilkin, təbii olanın əsarəti üzərindən əldə edilməyə çalışıldığı üçün, ağıl ilə instinklər arası ziddiyyətlər meydana gəlmişdir. Əslində, bu ziddiyyətlərə yön verən də Hind fəlsəfi təlimlərinin nümayəndələri kimi düşünən şəxslər olmuşdur. 

Bu təlimlərin yaranma ehtiyacı kimi bir versiya olaraq özünütəsllidən qaynaqlandığını da götürmək olar. Belə ki, ağıl instinkləri təminetmə yollarına ulaşdıra bilmədikdə , yəni isntinklərin təmin edilməməsi hər zaman onların şüurlarını mübarizəyə, narahatlığa məhkum edir ki, bütün bu prosedurların da məcmusu bədbəxtlik adlanır və təbii olaraq, adekvat refleksiv bir akt kimi ağıl bütün bu narahatlığa son vermək üçün öz müqəddaratını  təyinetmə işinə  girişərək,  mənəvi olanın maddi olan üzərində qələbəsini səsləyəcək düşüncələr toplusunu yaratmaqdadır. 

Məsələn, bu kimi yanlış düşüncələr toplusundan ən dəhşətlisi (təbii olanın məhvini bütünlüklə şərtləndirdiyi üçün) yaxın şərq dini-təlimi olan xristian təlimçilərindən birinin (səhv etmirəmsə, Pavelin) seksi mundar olaraq qiymətləndirməsi, əsl rahib həyatının evliliyi rədd etməklə gerçəkləşəcəyini  bildirməsi və ən pis halda, sadəcə yalnız evliliyə icazə verilməsini məqbul görməsi  firki olmuşdur. Belə ki, seksin tamamən rədd edilməsi toplumun məhv olmasıdır, halbu ki, bizim genlərimiz avtonom olaraq özünü kopyalamağa proqramlaşdırılıb, belə ki özünü gələcək nəslə ötürməyə. Bunun rədd edilməsi, təbii olanın məhvidir, bu isə təbiətə tamamən əks gəlməkdir. 

Şərq dini-fəlsəfi təimləri (başda Hind təlimləri olmaqla) ağılın (mənəvinin) müstəqilliyinə çalışaraq, instinklərin(maddinin) rədd edilməsinə səbəb olurlar, ancaq bir şeyi unutmamaq lazımdır ki, təbiət onun qanunlarına əks gələnləri bağışlamır və biz mövcud şəraitə uyğun formalaşdığımızdan, təkamül etdiyimizdən və nəticə olaraq da isntinklərin yaranmasına görə biz onlara tabeyik, çünki təbii şərait insan yapısını bu cür formlaşdırmışdır. Üst yapını(ağılı) üstün tutaraq,alt yapının (instinklərin ) məhvi binanın çökməsinə səbəb olar.

Bütün bu yazılanlardan yekun nəticə çıxarası olsaq, həyatın mənası sualına cavab kimi bunu qeyd edə bilərik: “İnsan öz instinktiv ehtiyaclarını təmin etməlidir, bu istər yaşam, istərsə də seks instinki olsun. Bu instinklərin şaxələnmiş formasiyaları isə belə təsnifatlandırıla bilinər. Yaşam instinki, bizim, fundament olaraq sağ qalmamızı təmin etsədə, şaxələnmiş formasiyasında o bizim “yaxşı yaşayışımızın” tətikçisidir. 

Məsələn, bir insanın maraqları civarında öz hobbiləri ilə məşğul olması, məsələn, kitab yazması, oxuması, musiqi ilə məşğul olması, geyimlərlə öz zövqünü oxşaması, insanlarla ünsiyyət , əyləncələr və s.  

Seks instinkinin şaxələnmiş formasiyası isə sevgi, qayğı kimi duyğuları yaratmşdır, bu da bir şəxslə bizim psixoloji (duyğusal) və sosial münasibətlərimizi səciyyələndirir. Bütün bu və buna oxşar digər təlabatların düzgün şəkildə ödənməsi insanların özünü xoşbəxt hiss etməsinə səbəb olur. Doğrudur, instinklərin tələbləri tükənməz olduğundan, arzular da tükənməzdir, ancaq unudulmaması lazım olan budur ki, insan təbiəti etibarı ilə dialektik prinsiplərə uyğundur, yəni insan bütün instinkləri və ağılı ilə birgə daimi dinamik inkişafda olan bir “orqanizmadır“. 

Bizlər, öz təbiətimizi(yapımızı) kəşf edərək onun mahiyyətini, özəlliklərini, çalışma mexanizmasını anlasaq, həm təlabtalarımızı ödəyərik, həm də yanlışlıqlara daha az bulaşarıq. Və anlamadığımız, kəşf etmədiyimiz üçün bizə möcüzəvi gələrək gözümüzdə bütləşən, “dəyərliləşib” bizi əsir edən şeylər üzərində də qələbə qazanarıq. 
“Bütün bütləri sındıraraq”

WordPress.com-da pulsuz sayt və ya bloq yarat.

Yuxarı ↑